Krzysztof Chłopek "Szepty umarłych"

Tytuł: Szepty umarłych

Autor: Krzysztof Chłopek

Wydawnictwo: Moc Media

Wbrew pozorom umarli mogą wiele powiedzieć. Choć ich głosy dawno ucichły, a ślady obecności powoli zaciera czas, wciąż przemawiają do nas poprzez historie, wspomnienia i miejsca, w których pozostawili cząstkę siebie. Żyją w pamięci tych, którzy zostali, w opowieściach przekazywanych z pokolenia na pokolenie, w rodzinnych tajemnicach, niewypowiedzianych żalach i uczuciach, których nawet śmierć nie potrafi unicestwić. Ich losy mogą stać się przestrogą, wskazówką, niekiedy odpowiedzią na pytania, których sami nie potrafimy rozstrzygnąć. Trzeba tylko umieć słuchać. Właśnie do takiego uważnego wsłuchiwania się w przeszłość, w głosy tych, którzy odeszli, zaprasza Krzysztof Chłopek w opublikowanej nakładem Wydawnictwa Moc Media powieści „Szepty umarłych” – niezwykle nastrojowej, pięknie opowiedzianej historii o ludzkim losie, pamięci i nieustannym poszukiwaniu sensu istnienia.

Sam tytuł może przywoływać skojarzenia z literaturą grozy, tajemnicą czy światem nadprzyrodzonym. Nic bardziej myślnego. Autor proponuje bowiem czytelnikowi coś znacznie subtelniejszego: dojrzałą powieść obyczajową, w której to, co nieuchwytne i metafizyczne, przenika się z codziennością, a śmierć staje się nie tyle końcem opowieści, ile sposobem na ponowne przyjrzenie się życiu. „Szepty umarłych” nie mają na celu przestraszenie czytelnika. Przeciwnie – zachęcają go, by zatrzymał się na chwilę i zastanowił nad tym, co pozostaje po człowieku, kiedy jego ziemska droga dobiega końca.

Punktem wyjścia jest powrót starszego, bezimiennego mężczyzny do rodzinnej wsi Zacierzewo, którą opuścił przed wieloma laty. Przyjeżdża na pogrzeb, przekonany, że będzie to jedynie krótkie spotkanie z przeszłością. Jednak ceremonia pochówku i wędrówka po cmentarzu okazuje się czymś znacznie ważniejszym niż zwykłym spacerem między nagrobkami. Staje się podróżą przez wspomnienia, ludzkie dramaty, dawne wybory i pytania, od których nie sposób uciec. Każda przywołana historia odsłania kolejny fragment świata, który pozornie przeminął, lecz nadal istnieje w pamięci i doświadczeniu bohatera.

Chłopek wykorzystuje ten prosty, a zarazem niezwykle pojemny pomysł fabularny, by stworzyć opowieść wielowarstwową. Nie chodzi w niej wyłącznie o odtwarzanie minionych wydarzeń. Istotniejsze okazuje się odkrywanie ich znaczenia, dostrzeganie zależności między ludzkimi losami i próba zrozumienia, dlaczego pewne doświadczenia pozostają z nami przez całe życie. Przeszłość nie jest tutaj zamkniętym rozdziałem. Powraca w najmniej spodziewanych momentach, domaga się uwagi, przypomina o sprawach niedokończonych. Czasami przynosi ukojenie, innym razem niepokój, ale nigdy nie pozostaje obojętna. Niezależnie od tego, czy wspominamy wraz z autorem Zdziśka z klubu sportowego, matkę Tomusia Frąckiego, która rzuciła się oszalała z bólu do rozkopanego grobu czy księdza proboszcza Edmunda Chmurzyńskiego, to z każdej z tych historii wyłania się przesłanie autora – „(...) zmarli mają swoją pamięć i próbują się nią z żywymi podzielić (...) słychać szepty umarłych. Trzeba tylko umieć ich słuchać”.

Jednym z największych atutów powieści jest jej język. Krzysztof Chłopek pisze pięknie, z wyczuciem rytmu, znaczenia słów i emocji ukrytych pomiędzy nimi. Jego proza ma w sobie coś z tradycyjnej gawędy – tej szczególnej formy opowiadania, w której równie ważne jak sama historia są sposób jej przekazania, dygresje, pauzy i pozornie nieistotne szczegóły, które składają się na spójną całość i dodają historii głębi. Autor nie spieszy się z prowadzeniem narracji. Pozwala swoim opowieściom rozwijać się naturalnie, jakby rzeczywiście wypowiadał je człowiek, który wiele przeżył i wie, że najważniejszych spraw nie da się zamknąć w kilku zdaniach. Podobnie, jak nie da się w krótkiej historii podsumować całego życia. Dlatego też jest to literatura, którą warto czytać niespiesznie. Niektóre fragmenty zachęcają, by zatrzymać się nad nimi dłużej, wrócić do wcześniejszej myśli, odnaleźć w niej coś z własnego doświadczenia. Piękno języka nie jest przy tym jedynie ozdobą. Stanowi integralną część opowieści, ponieważ sam sposób mówienia o przeszłości staje się formą jej ocalania.

Szczególnie interesująca jest obyczajowa wymowa „Szeptów umarłych”. Autor przenosi czytelnika do świata polskiej wsi, naznaczonej powojennymi przesiedleniami, doświadczeniem schyłkowego PRL-u i przemianami ustrojowymi. Nie tworzy jednak wyidealizowanego obrazu dawnego życia. Wiejska społeczność nie jest tu sielankową wspólnotą wolną od konfliktów, cierpienia czy moralnych niejednoznaczności. To przestrzeń, w której ludzie żyją blisko siebie, znają swoje historie, dzielą codzienne troski, ale też skrywają sekrety, popełniają błędy, oddają się nałogom i nie zawsze potrafią poradzić sobie z konsekwencjami własnych decyzji.

Właśnie ta niejednoznaczność nadaje powieści wiarygodność. Chłopek interesuje się człowiekiem takim, jakim jest naprawdę – ze wszystkimi słabościami, pragnieniami, lękami i sprzecznościami. Nie sprowadza bohaterów do prostych ocen ani nie próbuje dzielić ich na jednoznacznie dobrych i złych. Zamiast tego zachęca, by przyjrzeć się okolicznościom, które ukształtowały ich życie. Pokazuje, jak wiele zależy od miejsca urodzenia, rodzinnych doświadczeń, społecznych oczekiwań i zdarzeń, na które nie mamy wpływu. Jednocześnie przypomina, że nawet w świecie ograniczonym przez historię i obyczaj człowiek pozostaje odpowiedzialny za swoje wybory. Na szczególną uwagę zasługuje sposób, w jaki autor przedstawia wiejską codzienność. To właśnie w niej odnajduje materiał do rozważań o sprawach najważniejszych. Zwykłe rozmowy, rodzinne relacje, sąsiedzkie zależności, miejscowe opowieści i wspomnienia dawnych wydarzeń stają się punktem wyjścia do refleksji nad miłością, winą, samotnością, wiarą i przemijaniem.

W tym sensie „Szepty umarłych” są również opowieścią o przemijaniu pewnego porządku społecznego. Dawna wieś, ze swoim rytmem życia, obyczajami, sposobem myślenia i szczególnym rodzajem międzyludzkich więzi, stopniowo odchodzi w przeszłość. Zmieniają się realia, przyzwyczajenia i wartości, a wraz z nimi sposób postrzegania świata. Autor nie formułuje jednak prostego osądu współczesności. Pokazuje raczej, jak wiele tracimy, kiedy przestajemy interesować się historiami ludzi, którzy żyli przed nami. Zachęca do tego, by ... wsłuchać się w ich szepty. Bo przecież pamięć jest jednym z najważniejszych sposobów budowania tożsamości. Człowiek nie istnieje w oderwaniu od przeszłości. Powrót bohatera do rodzinnej wsi można zatem odczytywać jako symboliczne spotkanie z samym sobą. Wędrówka między grobami jest jednocześnie wędrówką przez kolejne warstwy własnego życia, próbą zrozumienia tego, co zostało utracone, przemilczane lub zapomniane.

Nie oznacza to jednak, że powieść utrzymana jest wyłącznie w tonie smutku i zadumy. Gawędziarska formuła pozwala na naturalne przeplatanie emocji. Obok dramatycznych doświadczeń pojawiają się zdarzenia lżejsze, niekiedy podszyte humorem. Takie zestawienie dobrze oddaje naturę ludzkiej pamięci, w której wzruszenie często sąsiaduje z uśmiechem, a bolesne wspomnienia potrafią po latach nabrać zupełnie innego znaczenia. Dzięki temu opowieść nie staje się przytłaczająca ani przesadnie sentymentalna.

Warto jednak zaznaczyć, że „Szepty umarłych” wymagają od odbiorcy określonego rodzaju czytelniczej cierpliwości. Osoby poszukujące dynamicznej akcji, wyraźnie zaznaczonych zwrotów fabularnych i szybkiego rozwiązania tajemnic mogą początkowo odczuwać niedosyt. Narracja rozwija się powoli, a dygresyjność bywa ważniejsza od chronologii zdarzeń. Nie jest to jednak przypadkowa rozwlekłość, lecz świadomy wybór artystyczny. Chłopek podporządkowuje tempo opowieści rytmowi wspominania, w którym jedna historia przywołuje następną, a najważniejsze znaczenia ujawniają się stopniowo. Taka konstrukcja wymaga skupienia, ale potrafi wynagrodzić je szczególną bliskością z przedstawionym światem. Tym samym jest to książka dla czytelników ceniących literaturę niespieszną, refleksyjną, pełną językowego uroku i obyczajowej prawdy. Taką, która nie podsuwa gotowych odpowiedzi, ale sprawia, że zaczynamy zadawać sobie ważniejsze pytania. Bo może właśnie na tym polega najgłębszy sens tytułowych szeptów – nie na tym, że umarli próbują przemówić do żywych, lecz na tym, że żywi wreszcie uczą się ich słuchać. I odkrywają, że w historiach tych, którzy odeszli, zapisane są również wskazówki dotyczące ich własnego życia.