niedziela, 15 listopada 2026

Aleksandra Pęcak „Kiedy powiedzieć NIE. O rodzicielstwie, emocjach i odwadze stawiania granic”

Tytuł: „Kiedy powiedzieć NIE. O rodzicielstwie, emocjach i odwadze stawiania granic”
Autor: Aleksandra Pęcak
Wydawnictwo: Sensus


W dobrej wierze pozwalamy dzieciom na coraz więcej. Chcemy oszczędzić im rozczarowań, frustracji i przykrości, których sami być może doświadczaliśmy w dzieciństwie. Czasem ulegamy, ponieważ nie mamy siły na kolejną dyskusję, płacz czy wybuch złości. Innym razem boimy się, że stanowcze „nie” naruszy bliskość, którą tak starannie budujemy. W rezultacie granice, które miały porządkować dziecięcy świat, stają się coraz mniej wyraźne. Tymczasem dziecko potrzebuje nie tylko miłości, akceptacji i swobody, lecz także przewidywalnych zasad oraz dorosłego, który potrafi je egzekwować. Granice nie są przeciwieństwem miłości. Są jednym ze sposobów jej wyrażania, ponieważ dają dziecku poczucie bezpieczeństwa, którego nie zapewni mu nawet największa swoboda. Właśnie z tej perspektywy warto przyjrzeć się książce Aleksandry Pęcak „Kiedy powiedzieć nie. O rodzicielstwie, emocjach i odwadze stawiania granic”, opublikowanej nakładem wydawnictwa Sensus.

Współczesne rodzicielstwo znalazło się w szczególnym momencie. Z jednej strony coraz lepiej rozumiemy dziecięce emocje, potrzeby rozwojowe i znaczenie bezpiecznej więzi z opiekunem. Z drugiej strony wiedza ta bywa interpretowana w sposób, który utrudnia dorosłym pełnienie ich wychowawczej roli. Szacunek dla dziecka zaczyna być niekiedy utożsamiany z koniecznością spełniania jego oczekiwań, a unikanie przemocy z unikaniem wszelkiego dyskomfortu. Rodzic, który chce wychowywać świadomie, może wpaść w pułapkę przekonania, że skoro dziecko protestuje, płacze lub się złości, to znaczy, że dorosły popełnił błąd. Tymczasem frustracja jest nieodłączną częścią rozwoju, a zadaniem rodzica nie jest eliminowanie wszystkich trudnych przeżyć, lecz pomaganie dziecku w ich rozumieniu i stopniowym opanowywaniu.

Gdy rodzic ustępuje za każdym razem, kiedy dziecko reaguje gwałtownie, może nieświadomie utrwalać mechanizm, w którym intensywny protest staje się skutecznym sposobem osiągania celu. Nie chodzi przy tym o przypisywanie dziecku wyrachowania czy złych intencji. Małe dzieci uczą się przede wszystkim na podstawie doświadczeń i powtarzających się zależności. Jeżeli odmowa regularnie zmienia się w zgodę pod wpływem krzyku, dziecko odkrywa, że nasilenie reakcji może przynieść oczekiwany rezultat. Z perspektywy wychowawczej ważna jest więc nie surowość, ale spójność. Dorosły powinien być na tyle przewidywalny, aby dziecko wiedziało, które zasady rzeczywiście obowiązują.

Granice służą również budowaniu zaufania. Dziecko, które doświadcza przewidywalnych reakcji opiekuna, łatwiej orientuje się w otaczającym świecie. Wie, czego może oczekiwać, jakie zachowania są akceptowane i gdzie może szukać wsparcia. Nie musi za każdym razem sprawdzać, czy zasada nadal obowiązuje ani przejmować odpowiedzialności za decyzje, które przekraczają jego możliwości rozwojowe. Bezpieczeństwo emocjonalne nie oznacza bowiem życia pozbawionego napięć. Oznacza raczej doświadczenie, że nawet w trudnej sytuacji dorosły pozostaje dostępny, spokojny na tyle, na ile potrafi, i gotowy pomóc dziecku poradzić sobie z przeżywanymi emocjami.

W tym sensie odmowa może być doświadczeniem wychowawczym o dużej wartości. Uczy, że nie wszystkie pragnienia mogą zostać natychmiast zaspokojone, że inni ludzie również mają potrzeby i granice oraz że rozczarowanie nie jest stanem, którego trzeba za wszelką cenę unikać. Zdolność do tolerowania frustracji nie pojawia się jednak automatycznie wskutek częstego słyszenia słowa „nie”. Rozwija się w relacji z dorosłym, który stawia wymagania adekwatne do wieku i możliwości dziecka, a jednocześnie pomaga mu przejść przez związane z nimi trudne emocje. Sam zakaz nie wychowuje. Znaczenie ma sposób, w jaki zostaje zakomunikowany, oraz to, co dzieje się między rodzicem a dzieckiem po jego wypowiedzeniu.

W książce znajdziemy nie tylko omówienie tematu związanego z granicami czy bezstresowym wychowaniem, ale autorka porusza również kwestię systemów wychowawczych i ich zmiany na przestrzeni lat, różne etapy relacji, przez które przechodzimy i związek poszczególnych etapów z kryzysami czy kwestie związane z rodzicielskimi oczekiwaniami i nadziejami odnośnie wychowania.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że Aleksandra Pęcak nie ogranicza problematyki granic do zachowania dziecka. Jako psycholożka i psychoterapeutka z doświadczeniem w pracy z rodzinami kieruje uwagę również na emocje dorosłych, ich wcześniejsze doświadczenia oraz trudności w konsekwentnym odmawianiu. Ważnym elementem książki jest także kwestia uzgadniania zasad przez oboje rodziców. To istotne przesunięcie perspektywy: trudności wychowawcze nie zawsze wynikają z zachowania dziecka. Niekiedy ich źródłem jest niepewność dorosłego, jego lęk przed konfliktem lub brak porozumienia między opiekunami.

Interesującym, a zarazem prowokującym do dyskusji wątkiem książki jest kwestia przepraszania dzieci. Pęcak zwraca uwagę na skłonność dorosłych do przepraszania nawet w sytuacjach, w których jedynie odmawiają spełnienia dziecięcego życzenia. To spostrzeżenie dotyka ważnego problemu: czy rodzic rzeczywiście zrobił coś niewłaściwego, czy po prostu podjął decyzję, która nie spodobała się dziecku? Przeprosiny mają sens wtedy, gdy dorosły naruszył czyjeś granice, zachował się niesprawiedliwie, krzywdząco lub nieadekwatnie. Nie powinny natomiast stawać się automatyczną reakcją na każde niezadowolenie dziecka.

Tym sposobem książka Aleksandry Pęcak stwarza okazję do refleksji nad rodzicielstwem i swoim zachowaniem wobec dziecka. Dotyka przy tym problemu, który dotyczy codzienności wielu rodzin, a mimo to wciąż budzi niepewność. Rodzice często szukają odpowiedzi na pytanie, jak odmówić dziecku, aby nie wywołać jego złości. Tymczasem bardziej użyteczne jest pytanie, jak odmówić w sposób szanujący dziecko i jednocześnie poradzić sobie z jego reakcją. Ta zmiana perspektywy ma zasadnicze znaczenie. Przestajemy bowiem traktować trudne emocje jako dowód wychowawczej porażki, a zaczynamy postrzegać je jako naturalny element uczenia się życia wśród innych ludzi.

Książkę warto polecić przede wszystkim rodzicom, którzy mają trudność z odmawianiem, obawiają się dziecięcej złości lub czują, że codzienne negocjowanie zasad zaczyna ich przerastać. Może być również wartościowym punktem wyjścia do refleksji dla nauczycieli, wychowawców i innych osób pracujących z rodzinami. Jej problematyka przypomina, że konsekwencja nie musi oznaczać surowości, empatia nie wymaga uległości, a szacunek wobec dziecka nie polega na rezygnacji z wychowawczej odpowiedzialności.



1 komentarz: