Autor: Marta Koźlak
Wydawnictwo: Oficyna Wydawnicza „IMPULS”
Słowa mogą niszczyć albo budować: podważać zaufanie dziecka do siebie i dorosłych lub wzmacniać jego poczucie bezpieczeństwa, własnej wartości i sprawczości. W wychowaniu znaczenie ma zarówno to, co do dziecka mówimy, jak i sposób, w jaki przekazujemy nasze komunikaty. Ton głosu, intencja, gotowość do wysłuchania oraz okoliczności rozmowy współtworzą sens wypowiedzi. Nawet pozornie niewinne upomnienie może zostać odebrane jako odrzucenie, natomiast stanowcze wyznaczenie granicy może wyrażać troskę i szacunek. Problematyka podjęta przez Martę Koźlak w książce „Słowa, które budują. O codziennej komunikacji z dzieckiem” dotyczy zatem jednego z podstawowych wymiarów odpowiedzialności wychowawczej: wpływu codziennego języka dorosłych na doświadczenia i rozwój młodego człowieka.
Autorka kieruje uwagę ku wypowiedziom tak mocno zakorzenionym w praktyce wychowawczej, że często przestajemy dostrzegać ich znaczenie. Konstrukcję publikacji wyznaczają cztery rozdziały: „Tylko bądź lepszy”, „Tylko bądź grzeczny”, „Tylko bądź miła” oraz „Tylko bądź”. Każdy rozpoczyna się krótkim opowiadaniem, mającym skłonić do refleksji – być może w tych historiach odnajdziemy siebie i swoje dzieciństwo, a może my w ten sposób komunikujemy się ze swoim dzieckiem. Całość dopełnia „Słownik komunikatów wspierających” zawierający przykład komunikatów alternatywnych, które możemy kierować do dziecka. To język pełen szacunku i empatii, warto zatem, by stał się naszym codziennym sposobem komunikowania się i to tylko z dzieckiem, ale ze wszystkimi.
Już zestawienie tytułów rozdziałów pozwala dostrzec istotny rozdźwięk pomiędzy oczekiwaniami dorosłego a uznaniem podmiotowości dziecka. Powtarzane „bądź” może oznaczać zachętę, ale może również stawać się żądaniem dopasowania do cudzych wyobrażeń. W tym kontekście „Tylko bądź lepszy” skłania do pytania o granicę między wspieraniem rozwoju a wytwarzaniem poczucia ciągłej niewystarczalności. Rozwijanie umiejętności i podejmowanie wysiłku są ważnymi celami wychowania. Problem pojawia się wówczas, gdy dziecko zaczyna odczytywać osiągnięcia jako warunek uzyskania uwagi, uznania lub bliskości. Z perspektywy praktyki pedagogicznej potrzebne jest więc rozróżnienie informacji o wykonanym zadaniu od oceny wartości osoby.
Podobnie określenie „grzeczny” zasługuje na krytyczną analizę ze względu na swoją niejednoznaczność. Może odnosić się do troski o innych i przestrzegania zasad, lecz bywa również wygodnym skrótem oznaczającym bezwarunkowe podporządkowanie. Dziecko spokojne, niewyrażające sprzeciwu i niewymagające uwagi łatwo uznać za dobrze wychowane, choć takie zachowanie nie zawsze świadczy o rozumieniu norm czy umiejętności współpracy. Niekiedy może wynikać z lęku przed dezaprobatą. Wartość problematyki podejmowanej przez Koźlak polega na otwieraniu przestrzeni do namysłu nad tym, czy dorosły rzeczywiście wspiera rozwój kompetencji społecznych, czy przede wszystkim oczekuje zachowania ułatwiającego mu sprawowanie kontroli.
Tytuł „Tylko bądź miła” pozwala dodatkowo postawić pytanie o oczekiwania związane z płcią i o ich obecność w języku wychowania. Wymaganie uprzejmości ma uzasadnienie społeczne, jednak nakaz bycia miłą za wszelką cenę może utrudniać rozpoznawanie własnych potrzeb i wyrażanie sprzeciwu. Pedagogicznie istotne jest uczenie dziecka, że szacunek dla drugiego człowieka można łączyć z ochroną własnych granic. Odmowa, złość czy różnica zdań wymagają odpowiednich sposobów wyrażania, ale same w sobie nie świadczą o braku wychowania. Tak odczytana problematyka książki sprzyja refleksji nad tym, jakie zachowania nagradzamy aprobatą i jakie doświadczenia nieświadomie unieważniamy.
Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera końcowe „Tylko bądź”. W układzie rozdziałów można je odczytać jako zaproszenie do oddzielenia akceptacji dziecka od oceny jego postępowania. Jest to rozróżnienie podstawowe dla odpowiedzialnego wychowania. Przyjęcie emocji dziecka nie wymaga zgody na krzywdzenie innych, a uznanie jego perspektywy nie zwalnia dorosłego z obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa. Akceptacja osoby i stanowczość wobec określonych zachowań mogą się wzajemnie uzupełniać. Dla nauczycieli i rodziców oznacza to konieczność formułowania oczekiwań w sposób czytelny, odnoszący się do sytuacji oraz pozbawiony upokarzających ocen.
Praktyczny potencjał zamykającego publikację słownika warto rozpatrywać właśnie w tym kontekście. Przykłady wspierających wypowiedzi mogą pomagać w rozpoznawaniu własnych przyzwyczajeń językowych i poszukiwaniu bardziej precyzyjnych sposobów porozumiewania się. Ich wykorzystanie wymaga jednak czegoś więcej niż zastąpienia jednego sformułowania innym. Dla odbiorcy publikacji szczególnie użyteczna jest możliwość odniesienia tych zagadnień do codzienności przedszkola i szkoły. Co więcej, krótka forma poradnika może sprzyjać wykorzystaniu go jako materiału inicjującego rozmowę podczas spotkań z rodzicami, zajęć dla przyszłych pedagogów czy doskonalenia nauczycieli. Szczególnie wartościowe byłoby połączenie lektury z analizą autentycznych sytuacji: rozpoznaniem intencji dorosłego, możliwego odbioru komunikatu przez dziecko i sposobu jasnego wyrażenia oczekiwań. Równie ważne pozostaje uczenie naprawiania relacji po konflikcie. Dorosły, który potrafi przyznać, że powiedział coś krzywdzącego, przeprosić i zmienić swoje postępowanie, pokazuje dziecku praktyczny wymiar odpowiedzialności za słowo.
Książka „Słowa, które budują” podejmuje temat o dużym znaczeniu dla kultury wychowania. Najbardziej obiecujący kierunek refleksji wyznaczony przez tę publikację dotyczy przejścia od automatycznego oceniania dziecka do świadomego porozumiewania się z nim. Dla praktyki pedagogicznej oznacza to pracę nad precyzją języka, sposobem wyznaczania granic i gotowością do słuchania. Słowa budują wówczas, gdy pomagają dziecku rozumieć własne doświadczenia, dostrzegać potrzeby innych i podejmować odpowiedzialność bez utraty przekonania o własnej wartości.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz